Radio Netherlands Worldwide

Home
 

Let op: dit is een archiefpagina - Klik hier voor de huidige site van RNW Media

Onderzoeker David Barnouw van het NIOD
afbeelding van Willemien Groot
Map
Westerbork, Nederland
Westerbork, Nederland

NS erkent oorlogsverleden

Gepubliceerd op : 29 september 2005 - 1:44 pm | door Willemien Groot
Lees meer over:

De Nederlandse Spoorwegen hebben voor het eerst openlijk spijt betuigd over de jodentransporten tijdens de Tweede Wereldoorlog. President-directeur Aad Veenman bood de joodse gemeenschap en andere vervolgde groepen zijn excuses aan. De collaboratie met de Duitse bezetter is door de NS nooit eerder publiekelijk besproken. Integendeel. Het bedrijf mat zich met de spoorwegstaking van 1944 zelfs de rol aan van verzetsbeweging.

"Na de oorlog hebben de Nederlandse Spoorwegen de zeven maanden durende spoorwegstaking gebruikt om te bewijzen dat ze een soort verzetsorganisatie waren", zegt onderzoeker David Barnouw van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie (NIOD). "De staking is elk jaar met pracht en praal herdacht. Maar daardoor zijn de mensen vergeten dat er voor die tijd iets heel anders aan de hand was." Zestig jaar na dato erkent nu ook president-directeur Aad Veenman van de Nederlandse Spoorwegen dat die voorgeschiedenis allesbehalve fraai was.

Vergaande collaboratie
Vanaf het begin van de oorlog werkten de Nederlandse Spoorwegen, onder leiding van toenmalig president-directeur Hupkes, loyaal samen met de Duitse bezetter. Terwijl het Franse leger nog vocht voor de vrijheid van Frankrijk, transporteerde de NS al munitie voor het Duitse leger. De spoorwegen vervoerden zonder enige tegenwerping joden, zigeuners, Jehova-getuigen, politieke gevangenen en dwangarbeiders naar de Duitse grens.

Voor het jodentransport legde de NS - in opdracht van de Duitsers, maar met ingehuurde joods-Nederlandse dwangarbeiders - bij station Hooghalen in Drenthe een nieuwe spoorlijn aan, die stopte in het doorvoerkamp Westerbork. Dit bespaarde tijd. Gevangenen hoefden niet langer de vijf kilometer te lopen van het station naar de barakken.

 

Uit het naslagwerk 'Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd' van Kees Huurman blijkt dat tussen 15 juli 1942 en 13 september 1944 (tot vlak vóór het begin van de spoorwegstaking) via deze spoorlijn 93 extra treinen meer dan 100.000 joden en zigeuners vervoerden. Vanuit Westerbork zorgden de spoorwegen voor een stipte dienstregeling naar de vernietigingskampen in Auschwitz en Sobibor.

 

Spoorwegstaking
De Spoorwegstaking die op 17 september 1944 begon, kwam tot stand op verzoek van de Nederlandse regering in Londen. De geallieerden waren geland bij Arnhem en de regering veronderstelde dat Nederland binnen een week zou zijn bevrijd. Door het treinverkeer plat te leggen, zouden de Duitsers problemen krijgen bij het vervoer van manschappen en munitie. Uiteindelijk duurde het nog zeven maanden voordat heel Nederland het einde van de oorlog kon vieren.

Op geen enkel moment is opstand uitgebroken of zelfs maar sabotage van het treinverkeer aan de orde geweest, zegt Barnouw. Sterker nog: toen Amsterdamse machinisten zich aansloten bij de Februaristaking van 1941 werden ze door het NS-hoofdkantoor teruggefloten. "Al voor de oorlog bestond er een aanwijzing waarin stond dat de NS in het geval van een bezetting moest meewerken zolang de Nederlandse en de Duitse belangen gelijkliepen", zegt de onderzoeker van het NIOD. "Pas als de Nederlandse belangen ernstig werden geschaad, moest het personeel werk weigeren. Maar de top van NS heeft zichzelf nooit afgevraagd hoever ze moesten gaan in hun samenwerking met de Duitsers. Het spoorwegpersoneel heeft ongetwijfeld gezegd de opdrachten met pijn in het hart uit te voeren, maar ze deden het wel."

 

Die volgzaamheid wijt hij vooral aan de hiërarchische bedrijfscultuur: "Het was een grote familie, mannen werkten van generatie op generatie bij het spoor en waren trouw aan het bedrijf. Rangen en standen waren heel belangrijk, en de bevelstructuur duidelijk. Bijna op het militaristische af. Dat maakt het moeilijk om in opstand te komen."

Vertrouwen
In Nederland heerste bovendien een onbegrensd vertrouwen in de overheid. Barnouw: "In vredestijd hoort dat ook zo, maar in oorlogstijd is dat fnuikend. Maar het is lastig die knop om te zetten. Er zijn wel Duitsers, maar overal zitten dezelfde Nederlandse functionarissen. Waarom zou je hen opeens niet meer vertrouwen? Verzet ontstaat pas als de bezetter zich niet aan de afspraken houdt en er dingen veranderen, zoals de jodenvervolging."

 

Als dit vertrouwen minder was geweest, zoals in België en Frankrijk, was het Nederlandse verzet waarschijnlijk veel uitgebreider geweest, denkt Barnouw. En daardoor zouden vermoedelijk veel minder joden naar Duitsland zijn afgevoerd. "Dat geldt overigens niet alleen voor de NS. Als ook politieagenten en ambtenaren wat minder gezagsgetrouw waren geweest, hadden de joden meer kans gehad. Dan waren er mensen geweest die hen waarschuwden zich niet te melden en onder te duiken.
Ontkenning en erkenning

 

Ontkenning en spijt
Tot ver na de oorlog heeft de NS het dubieuze verleden ontkend. Nog in de jaren zestig probeerde het bedrijf de publicatie van het boek 'Rijden en Staken' van A. Ruter te voorkomen, omdat de auteur de jodentransporten aan de orde stelde. Volgens NIOD-onderzoeker Barnouw is die krampachtige houding ten aanzien van het verleden pas de afgelopen tien jaar verdwenen. "Het familiebedrijf bestaat niet meer, en daarmee is het verleden bespreekbaar geworden."

Op een bijeenkomst bij het Muiderpoortstation in Amsterdam heeft de NS voor het eerst spijt betuigd voor zijn rol de oorlog. Tegelijkertijd is de NS samen met het Centraal Joods Overleg (CJO) een postercampagne begonnen tegen 'antisemitisme, racisme en andere vormen van onverdraagzaamheid'.
Op de posters staat onder meer te lezen: 'Vroeger vertrok hier een trein naar Auschwitz. Wanneer wordt de wereld wijzer?'
 

Zestig jaar na dato erkent huidig president-directeur Aad Veenman van NS niet alleen de collaboratie, maar geeft hij toe dat zijn bedrijf zich te lang in stilzwijgen heeft gehuld. "Het is voor het eerst dat wij stilstaan bij dit deel van het verleden, en ik zeg dit met oprechte spijt." Op de oorzaak van dat zwijgen ging Veenman niet in. Volgens hem is het belangrijker dat 'wij de volle werkelijkheid van onze geschiedenis onder ogen durven zien'. Veenman: "Door onze rol van toen te benoemen, kunnen wij ook een pijnlijk hoofdstuk uit ons verleden afsluiten."
 

  • ©
  • ©
  • ©

Reacties en discussie

Gerard de Boer 16 maart 2012 - 1:29 pm / Nederland

De jodendeportaties hadden de instemming van de in mei 1940 lafhartig gevluchte Nederlandse regering o.l.v. koningin Wilhelmina.

Minister van Schaik op 17 september 1945 tegenover het NS-personeel: "Met Uw treinen werden de ongelukkige slachtoffers naar de concentratiekampen gebracht (...) het was de plicht die de Nederlandse regering van U eiste (...)".

Zie mijn verslag:

http://i44.tinypic.com/262o7y0.jpg

Aanbevolen video's

Tegenstanders wietpas aan winnende hand
De wietpas die het kabinet op 1 mei invoerde in de zuidelijke provincies...
Gevangen in het verkeerde lichaam
Geboren worden in het lichaam van een meisje terwijl je eigenlijk een...
Vietnam trekt steeds meer buitenlandse investeerders
De meeste landen in Azië die in naam communistisch zijn, vertonen...